Atayurt’tan Anadolu’ya Buhara Emirliği Türkistan ve Enver Paşa

Açıklama: Türkistan’ın tarihini ortaya koymak ve Buhara Emirliğine ait birinci elden bir çalışma hazırlamaktan ziyade bu alanda yapılacak çalışmalar bir başlangıç oluşturmak amacındayız.

Türkiye’de henüz ortaya çıkarılmamış bir konuyu komuoyuna sunmak ve ilgilenenlerin dikkatini konuya çekerek şimdiye kadar konu ile ilgili çalışma yapan aratırmacıların konuya yaklaşırken konunun Hükümdar ailesi ve birçok kaynakta ifade edildiği yönden bakılmasını sağlamaya çalışmak ana gayemiz. Türkistan Tarihinin Türkiye gibi Türkistanla direk ilgisi olan bir coğrafyada yeterince tanınmıyor olması dikkate şayan ve üzüntü vericidir!

Türkiye’nin tarihi kültürel ve jeostratejik ortak çıkarlarının kesiştiği Türkistan’ın son zamanlarda emperyal devletlerin ilgi odağı haline gelmiş olmasına paralel olarak Türkiye’de de öneminin arttığı bir vakıadır. Ancak özverili birkaç akademisyen ve bazı araştırmacıların dışında Türkistan ile ilgili bilgiler gazete köşelerinde birkaç satırlık haber olmaktan öte geçmemektedir. Bu haberlerin daha çok doğal gaz, yeraltı zenginlikleri… Ya da dünyanın yeniden yapılandırılması noktasında beynelminel bazı devletlerin bölge ile ilgilenmeleriyle sınırlı kalabilmektedir.

Yapmaya çalıştığımız günümüz Özbekistan Devletinin 1911-1920′li yıllarına damgasını vuran Buhara Emirliğinin son Hükümdarı Emir Âlim Han ve ailesinin yaşantısını ortaya koymaktır.

Emir Âlim Han’ın Türkistan’dan Afanistan’a gidişi ve Afganistan’daki çalışmaları ile veliaht olarak bıraktığı en büyük oğlu Ömer Âlimi ve çalışmamızın ana ekseninin oluşturan görüşmelerimizle yolumuza ışık tutan Abdulkebir Yüce (Azmi) gibi evlatlarının şu anki durumları…

Afganistan’da geçen sıkıntılarla dolu hayatları, Türkiye’ye gelişleri ve Türkiye’deki durumları ile ilgili birinci ağızdan aktardığımız bilgiler bundan sonra konu ile ilgilenen araştırmacılara ışık tutacaktır inancındayız.

Yazar: Naci Yengin
Yayınevi: Bilgeoğuz Yayınları
Basım Yeri: İstanbul
Basım Tarihi: 2010-12
Kapak Türü: Karton
Boyut: 135-215
Sayfa Sayısı: 175
Kağıt Türü: 2. Hamur
Dili: Türkçe

Önsöz

Türk Tarihini ve Asya’nın siyasi tarihini tetkik zahmetine katlanan herkes görecektir ki, “Eski Dünya”diye adlandırılan kıtalar topluluğunda ve sayısız kavim arasında şiddetle arzulanan ve o nispette de yaygınlaşan toplum düzeni, “Türk toplum düzeni” olmuştur. Bunun yaygınlaşmasında şüphesiz, Türklerin İslam’ı kabul etmeleri, en büyük rolü oynamıştır. Çin ve Hint medeniyetleri; insanlığın ortak arzusu haline gelen Türk-İslam medeniyetlerinin göz kamaştırıcı saltanatı karşısında sükût etmiştir. Rus despotizmi ile Moskova semalarında dalgalanan Türk sancakları önünde boyun eğmek zorunda kalmıştır. Ancak, bu yüksek fetih ve medeniyet hareketi, Asya’da ve Avrupa’da insan haysiyetini ve toplum düzenini, iğrenç saltanatları uğruna istismar eden zalim insan şebekelerinin, düşmanlığını katmerlendirmiştir. Bu hareketin koruyucusu ve yükseltici olan Türkler ise, düşman planlarının hedefi olmuştur. Avrupa’da ve Asya’da Türk dinamizmi ve İslam idealizmi mağlup edilemeyince, insan ve toplum istismarına devam edemeyeceklerini anlayan emperyalist güçler, Avrupa içlerinden Uzakdoğu’ya kadar uzanan bölgelerde korkunç bir terör ve imha hareketi planlamışlardır.

İşte bu tarihi kavga, Türk dünyasının büyük bir kısmı ve Türklerin anavatanı olan bölgelerde Çin ve Rus mezaliminin başlıca amili olmuştur. Öte yanan, Türkistan’ın henüz büyük bir kısmı işlenme Atayurt’tan Anadolu’ya BUHARA EMİRLİĞİ TÜRKİSTAN VE ENVER PAŞA 10 NACİ YENGİN 11

miş, bakir ve mümbit toprakları, zamanımızın ekonomi-politiğinin pazarlık sahaları olmuştur.1

Türkistan ile ilgili çalışma yapmak ve bu çalışmanın Türkiye’de bir ilk oluşunun zorluklarıyla karşılaştık çalışmamız sırasında. Ancak özellikle Buhara’yı yöneten Emir Âlim Han’ın oğullarından Türkiye’de yaşayan Said Abdulkebir Yüce( Azmi),Said Mansur Âlimi ve Said Abdurrahim Çelik ile ve Amerika’da yaşayan Said Ömer Âlimi Beylerin büyük desteğini gördüğümü belirtmeliyim. Bu öyle bir destek idi ki çalışmamız sırasında aylarca hergün birlikte olma ve onlarla birlikte aynı hayatı teneffüs etmekle açıklanabilir ancak.

Aylarca devam eden çalışmamız sırasında her Buhara sözünün geçtiği anlarda içlerinden bir şeylerin kopup gittiğini, yarım kalan bir parçalarının bulunduğunu görüyor ve sessizce hasret ekiyorduk Gaziler Şehri Gaziantep’in Buhara Sokağından Özbekistan’ın o mübarek, o İslam’ın Kubbesi şehrine…

“Doğu memleketi içinde Buhara, İslam’ın kubbesidir ve onlar arasında konumu itibarıyle Bağdat’a benzemektedir. Çevresi fakih ve âlimlerin nuruyla aydınlanmış, en nadide yüce şahsiyetlerle süslenmiştir. Kadim devirlenden itibaren her çağda o, her bölgeden büyük din âlimlerinin buluştuğu yer olmuştur.”2

Gerek Buhara gerekse Buhara’da hüküm sürmüş bir devletin tarihi, bu devlete yön vermiş son hükümdar Emir Âlim Han ve onun ailesinin yaşantısını ele almak mesuliyet isteyen önemli bir konudur. Türkiye’de resmi tarih eğitimi alan birçok lisans öğrencisinin dahi Buhara Devleti ile ilgili doyurucu bir bilgiye sahip olmaması konuyu önemsememize neden olan önemli bir husustur. Bu bakımdan çalışma her ne kadar bilimsel olarak ele alınmamış olsa da sahasında bir boşluğu dolduracak türdendir. En azından daha sona yapılacak çalışmalara bir öncülük edeceğine inandığımız çalışmada mümkün olduğu kadar titiz davranılmaya ve Türkiye’de yayımlanmış kay

1 İsa Yusuf Alptekin, Doğu Türkistan Davası, İst.1992,s.18.

2 Rıchard Nelson Frye, Orta Çağın Başarısı Buhara, çev. Hasan Kurt, Ahmet Yesevi Üniversitesi Yardım Vakfı Bilig Yay. Ank. Tarihsiz, s.48.naklara ulaşılmaya çalışılmıştır. Bunun dışında Farsça kaynakların okunmasında Said Abdulbekir Yüce Bey’in değerli katkılarından faydalandık.

Konunun önemli bir başka yönü ise şimdiye kadar hiç yapılmamış bir çalışmanın ilk adımını oluşturacağını umduğumuz Enver Paşa’nın Türkistan mücadlesinde Emir Âlim Han’la olan diyalog sürecinin ayrıntılarıyla verilmiş olmasıdır. Öyleki Emir Âlim Han’a bağlı olarak Türkistan Türklerinin ordu komutanı olarak görev yapmış Enver Paşa’nın Buhara hükümdarı ve bölgedeki mücadelesi ayrıntılı olarak işlenmiştir.

Enver Paşa’nın Türkistan mücadelesi şimdiye kadar Şevket Süreyya Aydemir, Baymirza Hayit, A. Ahat Andican, Ali Bademci, Nevzat Köseoğlu, Abdullah Recep Baysun, Zeki Velidi Togan gibi araştırmacılar tarafından işlenmiştir. Ancak sözkonusu araştırmacıların hiçbirisi Emir Âlim Han ailesi ve çocuklarıyla ne görüşmüş ne de konunun gerçeğinin ne olduğunu araştırma gereği duymamış gibidir. Hâlbuki Enver Paşa’nın Türkistan mücadelesinde Emir Âlim Han’dan bağımsız bir çalışmanın yapılamayacağı açıktır.

Mevcut kaynaklarda Emir Âlim Han hakkında yapılan değerlendirmeler çoğunlukla subjektif bir bakış açının ürünü görünmektedir. Bundan böyle Özbekistan arşivleri açılmaktadır. Sovyet yönetiminin istihbarat bilgilerinden, Afganistan ve Hindistan arşiv bilgilerinden yola çıkarak konu ile ilgili bilimsel yaklaşımların yeniden yapılması konunun net olarak ortaya çıkarılabilmesi için elzem görünmektedir. Yoksa aynı yaklaşımların ürünü olan mevcut kaynaklar dönemin net olarak ortaya çıkarılmasında yetersiz kalmaktadır.

Çalışmamızda edebi bir üslubu benimsediğimizi ve bilimsel bir tez ortaya koymak gibi bir amaç gütmediğimizi belirtmeliyim. Bunu özellikle tercih ettiğimizi ve amacımızın bütün kesimler tarafından çalışmamızın okunmasını sağlamak olduğu bilinmelidir.

Çalışmamız sırasında yardım, destek ve teşviklerini esirgemeyen Emir Âlim Han’ın bütün çocuk ve torunlarına, Buhara Sokağı sakinlerine… Bilgisayar desteğini esirgemeyen tarih aşığı Kemal Bozkurt’a, NTV’de “Ve İnsan” programı hazırlayıcıları ve Oğuz Haksever Bey’e Buhara Emirliği mensuplarının Türkiye’de yaşadığına dair Ocak 2005’te yapmış olduğu programla bilgilendirdiklerinden ötürü teşekkürlerimi sunmadan geçemeyeceğim.

Teşekkür ve minnettarlığımın en büyüğü elbette ki Buhara-Özbekistan topraklarından Türkiye’nin yolunu tutan ve Anadolu’yu vatan edinen Emir Âlim Han’ın varisi olarak bıraktığı en büyük oğlu Veliaht Said Ömer Alimi’ye, Said Abdurrahim Âlimi, Said Mansur Âlimi ve Said Abdulkebir Yüce (Azmi) gibi değerli evlatlarına ve Özbek Türkleri’ne…

Kitabı okuyarak eleştiri ve düzeltmelerde yardımcı olan Sayın Doç. Dr. Kutlukhan Şakiroğlu’na; kitabı son kez okuyarak dipnot, düzelti ve kaynakça konusunda hiçbir desteğini esirgemeyen sevgili dostum Dr. Nurettin Hatunoğlu ve İlyas Dirin’e… Ayrıca yayınevinin değerli yöneticilerine şükranlarımı sunmayı bir borç bilirim.

Hassaten Özbekistan’ın bağımsızlığını kazanmasından sonra yeniden Türk kültür dinamiklerine yönelme konusunda çalışmalarını sürdüren Özbekistan Türk Devletini kuran kardeşlerimize…

Naci YENGİN

1990′ların başında S.S.C.B. dağılınca, dünyadaki güç dengelerinde köklü değişimler oldu. Bundan en fazla Türk Dünyası etkilendi. Uluslararası plâtformda tek Türk devleti olan Türkiye Cumhuriyeti, bu tarihten sonra kendisi ile ortak özelliklere sahip Türkistan Türk Cumhuriyetleri ile sıcak münasebetler kurma imkânı buldu. Bu ilişkiler siyasî, kültürel ve ekonomik alanlarda olumlu bir seyir izlerken, Türkiye, millî tarih anlayışı çerçevesinde İslâm öncesi dönemi de içine alan ortak bir tarih anlayışı geliştirmektedir. Türkistan’da Sovyet baskısı yüzünden millî tarih anlayışı reddedilmiş, ayırımcı etnik tarih anlayışı benimsenmiş; tarih alanındaki çalışmalar sınırlandırılmış ve resmî çizginin dışına çıkılması da önlenmişti.

Bu uygulama, Türkistan ile Türkiye tarihçileri arasında görüş ayrılıklarının ortaya çıkmasına yol açmıştı. Bağımsızlık sonrası süreçte ise, bu farklı anlayışların giderilmesi ve ortak tarih anlayışı geliştirme zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Bu süreçte Türkistan’daki Rus işgalinden önceki son Türk devleti olan Buhâra Emîrliği ayrı bir öneme sahiptir. Fakat Sovyet faktörü yüzünden, Türkiye’de, Türkistan’da Timur sonrası ortaya çıkan “Hanlıklar Dönemi” ve bu dönemin en önemli aktörü olan Buhâra Emîrliği ile ilgili çalışmalar yetersiz kalmıştır.

Bu çalışmamızın amacı, Türkistan ile Türkiye arasında Sovyet döneminde oluşturulan ayrışmayı ortadan kaldırmaktır. Aynı zamanda burada Buhara Emîrliği’nin son hükümdarı Âlim Han ve dönemine farklı açıdan bakılmıştır. Rusların ve onlarla işbirliği yapan “Ceditçiler”in siyasî propagandalarının yarattığı yanlış değerlendirmeler de vurgulanmıştır. Ceditçiler muhalif oldukları için; Ruslar ise, işgal ettikleri Türkistan topraklarının son hükümdarı olduğu için, Âlim Han’ı karalama yolunu seçmişlerdir. Dönemle ilgili olarak “Ceditçiler” tarafından yazılanlar tarihçilerce de kullanıldığı için, Âlim Han hakkında olumsuz ve gerçek dışı ithamlar yaygınlık kazanmıştır. Şunu da belirtmek gerekir ki, Âlim Han hem hükümdarlığı döneminde hem de sürgün hayatında Türkistan halkınca eleştiriyi hak edecek bariz hatalar yapmıştır. Ama bunlar, Rusların dillendirdikleri gibi “hainlik” derecesinde hatalar değildir.

Âlim Han’ın özellikle çok az bilinen Afganistan’daki sürgün hayatı ve faaliyetleri, hayatta olan oğullarından istifade edilerek bu çalışmamızda ele alınmış ve boşluk doldurulmaya çalışılmıştır.

Kısacası bu kitap, dönem hakkında kaynak niteliğinde bir çalışmadır.

Kitabın Yayınevi :  Ötüken Neşriyat

Basım Tarihi :   Haziran 2011

تورکهای افغانستان

On the Distribution of Turk Tribes in Afghanistan
An Attempt at a Preliminary Classification
By
Gunnar Jarring
Lund
Printed by HAKAN OHLSSON
1939
LEIPZIG
OTTO HARRASSOWITZ

ادامه نوشته » PDF

]]> http://gunturkbetikevi.wordpress.com/2011/06/12/%d8%aa%d9%88%d8%b1%da%a9%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%aa%d9%84%d8%a7%d8%b4-%d9%85%d9%82%d8%af%d9%85%d8%a7%d8%aa%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ac%d9%87%d8%aa/feed/ 1 GüneyTürkistan.tk Türk hayi Afganistan Türk hayi Afganistan http://gunturkbetikevi.wordpress.com/2011/05/12/hasir-izi-afganistandan-anadoluya-son-gocun-hikayesi/ http://gunturkbetikevi.wordpress.com/2011/05/12/hasir-izi-afganistandan-anadoluya-son-gocun-hikayesi/#comments Thu, 12 May 2011 20:23:05 +0000 GünTürk http://gunturkbetikevi.wordpress.com/?p=541 ]]> Osman Mahdum’un “Hasır İzi” Kitabı Çıktı

Gazeteci Osman Mahdum’un, hayat hikayesini kaleme aldığı “Hasır İzi Afganistan’dan Anadolu’ya Son Göçün Hikayesi” adlı kitabı çıktı

Anadolu Ajansında görev yapan Osman Mahdum, Çizgi Kitabevi tarafından basılan “Hasır İzi Afganistan’dan Anadolu’ya Son Göçün Hikayesi” adını verdiği kitabında, Afganistan’dan Pakistan’a, oradan da “cennet vatanım” dediği Türkiye’ye kadar uzanan maceralı hayat hikayesini anlatıyor.

Pakistan’da iki yıl mülteci olarak yaşadıktan sonra 1982 yılında 7. Cumhurbaşkanı Kenan Evren tarafından Türkiye’ye getirilen Afgan Türklerinden Mahdum, şöyle konuştu:

“Kitabımı yazarken konusu gereği çok zorlandım. Şu kısacık ömrümde başımdan geçen onca olaylar ve hüzünlü anılarımı yeniden yaşamak, benim için katlanacak en zor işlerden biri oldu. Çocukluk dönemini doya doya yaşayamadığım bir atmosferde, başımıza gelen onca olay, aile fertlerimle birlikte yaşantımızın alt üst olması ve bu olumsuzluklara rağmen hayattan bir ders çıkarmamız benim için ayrı bir yeri oldu. “

Osman Mahdum, zaman zaman ayrılık acısı ve vatan hasretiyle yanıp tutuştuğunu dile getirerek, “Ben bu iki kuşağın yaşamış olduğu badirelerin kayda geçmesi ve gelecek nesillerin merakla okuyacakları bir eseri yaratabilmek için bu kitabı yazdım. Zevkle ve büyük bir beğeniyle okuyacağınız bu kitaptan sizler de belki kendi hayatınızdan bazı kesitleri göreceksiniz” dedi.

Osman Mahdum, AA Türkmenistan Temsilcisi olarak çalıştığı başkent Aşkabat’ta yedi yıl takip ettiği merhum Devlet Başkanı Saparmurat Türkmenbaşı’nın icraatlarını kaleme aldığı, “Farklı bir Lider: Türkmenbaşı” kitabı, Orta Asya’da Bolşeviklere karşı son direnişi gösteren dedesinin babası ve bölgede saygın bir yere sahip olan Halife Kızılayak’ın hayatı ve icraatlarını içeren “Türkistan’ın Manevi Önderi Halife Kızılayak” adlı kitapları da bulunuyor.

1982 yılında Afganistan Türklerinin Lideri Abdulkerim Mahdum önderliğinde Pakistan’dan Türkiye’ye getirilen Özbek, Türkmen Kazak, Kırgız ve Tacik asıllı 4 bin 500 Afganistan göçmeni Tokat, Hatay, Kayseri, Gaziantep ve Van’a yerleştirilmişti.

Yazar: Osman Mahdum
Betikevi: Çizgi Kitabevi
Yayın Yılı: 2011
Dili: Türkçe
124 sayfa
İthal Kağıt
13,5×21,5 cm
Karton Kapak
ISBN:6054451333

Tanıtım: Elinizdeki bu kitabı yazmak benim için çok zor oldu. Afganistan’dan başlayarak Pakistan’a, oradan da cennet vatanım Türkiye’ye kadar uzanan maceralı bir hayatın öyküsü bu. Yeri geldi yaşamış olduğum güzel mazilerime güldüm, yeri geldi kitabımı başımdan geçen onca olumsuz olaylardan dolayı hüzünlü bir şekilde ıslak gözlerle yazmak zorunda kaldım.

Kitabımı hazırlarken, konuları gereği çok zorlandım . Şu kısacık ömrümde başımdan geçen onca olaylar ve hüzünlü mazilerimi yeniden yaşamak benim için katlanacak en zor işlerden biri oldu. Çocukluk dönemini doya doya yaşayamadığım bir atmosferde, başımıza gelen onca olaylar, tüm aile fertlerimle birlikte yaşantımızın alt üst olması ve bu olumsuzluklara rağmen hayattan bir ders çıkarmamız, benim için ayrı bir önem arz ediyordu.

Tarihler 1914′ü gösterdiginde dünya üzerinde bir cihan savasinin kopacagini gösteren bulutlar dolasiyor ve ilgili devletler savas hazirliklarini son hizla sürdürüyorlardi.

Basarisiz kalan Osmanlicilik politikasini birakip Türkbirligi ve Islambirligi politikalarina sarilan Enver Pasa, Teskilat-i Mahsusa’nin mensuplarini bütün Türk ve Islam ülkelerine salmisti. Bu meyanda bes kisiyi de 1914′te Hindistan üzerinden Türkistan’a göndermisti. (Daha önce de Ahmet Kemal Ilkul, Talat Pasa tarafindan ögretmen olarak Dogu Türkistan’a yollanmisti. Ilkul’un hatiralari 1997′de Ötüken Nesriyat tarafindan yayilanmistir). Bu bes kisi 1916′daki büyük Türkistan isyaninin bir safhasi olan Kirgizlarin baslattigi Yedisu isyanini idare etmis ve Ruslara büyük zayiat verdirmistir. Yedisu isyaninin Erkan-i Harbiye Reisligini(‘kurmay baskanligini) yürüten piyade yüzbasisi Adil Hikmet Bey, hatiralarini 1928 yilinda, Arap harfleriyle Cumhuriyet gazetesinde nesretmistir. Dr. Yusuf Gedikli bahsi geçen hatiralari Latin harflerine aktarmis ve notlarla serh edip bu eseri meydana getirmistir.

Tarihe isik tutan bu eserin de Ilkul’un eseri gibi okuyucularimiz ilgisini çekecegine inaniyoruz.

Author: Adil Hikmet Bey
ISBN: 9754372497
Translated by: Yusuf Gedikli
Publisher: Ötüken Neşriyat
Published: Istanbul, 1999
Pages: 579

Şanghay’da 5 Osmanlı Ajanı

Osmanlı’nın Orta Asya’ya Gönderdiği İstihbarat Görevlileri

روس گنرالی مادریتوف ئنگ اترک-گورگن تۆرکمنلرینه غارشئ جزابریجی هجومی دوغروسینداقی دکومنتلر

جنایات مادریتوف در گورگن

در نتیجه قتل عام وحشیانه اوردو روسیه تزاری، پروسسه رشد سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه تورکمنها ضربه شدیدی متحمل شده و سالیان متمادی نتوانست به سیر تکاملی مناسب خود ادامه دهد. متأسفانه این فرآیند به شکوفایی امروزین جامعه ما نیز تأثیر منفی خود را می تنها جرم یموتها دفاع از آب و خاک و خویش در مقابل متجاوزین روس و پناه دادن به برادران آنسوی اترک قیام یمودان گورگن به جنبش تورکمنهای تکه نواحی تجن و سرخس تأثیر گذاشته، اهالی آنجا ضربات سنگینی به خط آهن و خان یوموت – نواده قیات خان برای دفاع از تورکمنهای گورگن شکایت نامه به مسئولان روسی نوشت.

ادامه نوشته » PDF

از راست: مادریتوف- کُروپاتکین

ادامه نوشته » PDF

1929-1939 tarihleri arasında Mustafa Çokay tarafından yayımlanan ve Orta Asya’da Türklük ateşini yakan “Yaş (Genç) Türkistan” isimli dergi Ülkü Ocakları Eğitim Kültür Vakfı tarafından yeniden yayımlanmaya başlanmıştı.

“Yaş (Genç) Türkistan’ı Türkistan Ateşi Mustafa Çokay Türkistan Milli Birliğinin yayın organı olarak 1929-1938 tarihleri arasında 117 sayı olarak yayımlamıştır. Dergi gerek sağlam tespitler yapması gerekse nitelikli kaynak kullanımı neticesinde geniş çevrelerce takip edilen bir yayın haline gelmiştir. Nihayetinde Çokay’ın en önemli eserleri arasında gösterilen Yaş Türkistan üzerine düşen görevi ziyadesiyle yerine getirmiştir.

“Yaş Türkistan” 1 Sayısında Doğu Türkistan konusu ele alınmıştır.

“Yaş Türkistan” 2 Sayısında ise Güney Türkistan konusu ele alınıyor.

>>> Dergiyi okumak için tıklayınız <<<

Afganistan ve Pakistan, gündeme sıklıkla uluslararası kuvvetlere yönelik Taliban saldırıları, el-Kaide ve Taliban liderlerinin tehdit mesajları ve ABD’nin insansız hava araçları ile yaptığı operasyonlar sebebiyle gelmektedir. Sekiz yıldır süregelen bu husus, Afganistan ve Pakistan’ın uluslararası güvenlik açısından değerlendirilmesinde ilk göze çarpan unsurdur.

Güney Asya’nın bu kilit bölgesinin jeopolitik şekillenişinde tarihsel süreç ve coğrafi konum faktörü önemli rol oynamıştır. Bölge Orta Asya, Ortadoğu ve Hint kültürel havzaları arasında bir kavşak niteliğindedir. Bu konumundan ötürü eski çağlardan beri bölge üzerinde önemli güçlerin rekabeti yaşanmıştır. 19. yüzyıla gelindiğinde ise Rus ve İngiliz İmparatorlukları kuzey ve güneyden bölge üzerinde nüfuz tesis edebilmek üzere rekabete girişmişlerdir. Bahsedildiği üzere bu rekabet “Büyük Oyun” olarak tarihe geçmiştir. “Büyük Oyun” çerçevesinde bir tampon bölge mahiyetinde kurulan Afganistan bu niteliğinden ötürü bir sömürge dönemi yaşamamıştır; bunun yanı sıra Pakistan 1947’de Hint Müslümanlarının bir devleti olarak İngiliz İmparatorluğu’ndan bağımsızlığını kazanmıştır.

Afganistan’daki tarihsel süreç bu ülkenin zayıf bir devlet yapısına sahip olmasının arkasındaki nedenleri ortaya koymaktadır. Afganistan’ın coğrafi konumundan ötürü büyük güçlerin etkinlik mücadelesine sahne oluşu ve dış güçlerin müdahalelerine maruz kalışı, bu devleti çeşitli dış dinamiklerin etkisine açık bırakmıştır. Aynı zamanda, Afganistan’ın etnik ve kabilesel yapısının karmaşıklığı bilinen anlamda üniter bir devlet olmasını engellemiştir. Ülkede Afgan ulusal kimliği, öncelik sıralamasında çok çeşitli etnik, kabilesel ve bölgesel aidiyetten sonra gelmektedir. Dolayısıyla ulusal kimlik birleştirici bir faktör olamamıştır. Bu da Afganistan’da merkezi yönetimin meşruiyet krizini derinleştirmiştir. Halihazırda zayıf olan merkezi yönetim, Sovyet işgaline direniş esnasında güçleri gittikçe artan merkezkaç unsurlar karşısında sürekli güç yitirmiş ve dolayısıyla ülkede siyasi güç odaklarının dağılışı merkezi bir kamu otoritesinin tesisini imkansız kılmıştır.

Pakistan merkezi bir otorite ve bu otoriteyi destekleyecek askeri güç bakımından daha başarılı bir tarihsel süreç geçirmiştir. Sınırları dış güçlerce belirlenmiş olsa da, Pakistan’ın Hint Müslümanlarının bir devleti olarak kurulması ülkenin kapsayıcı bir kimlik ihtiyacını karşılamıştır. Pakistan’ın doğu komşusu olan Hindistan’dan sürekli bir tehdit algılaması ve bununla ilintili olarak Keşmir sorunu, Pakistan siyasi elitlerine ulusal kimliğin inşa edilmesi ve desteklenmesi aşamalarında önemli faydalar sağlamıştır. Ancak olumsuz anlamda Keşmir ve Hindistan tehdidi, olumlu anlamda da Müslümanlıktan başka bir birleştirici unsura sahip olmayan Pakistanlı kimliği sarsılmaz temellerde bulunmamaktadır. İslam vurgusunun özellikle Ziya-ül Hak döneminde artması, köktenci ideolojinin yayılması ve güç kazanması yoluyla Pakistan kimliğinde dönüşümlere neden olabilecek bir unsur olmuştur. Pakistan nükleer kapasitesi ve coğrafi konumu itibariyle de stratejik anlamda önem arz etmektedir. Hint Okyanusu’na olan kıyısı, Afganitan’ı denize çıkış yollarından mahrum bırakmakta ve dolayısıyla Pakistan’ı Orta Asya enerji nakil hatları tartışma ve değerlendirmelerine dahil etmektedir. Aynı zamanda Hürmüz Boğazı ve Basra Körfezi’ni kontrol edebilecek konumu Pakistan’ın stratejik önemini artırmaktadır.

Afganistan’da 2001 öncesine dönüş ihtimallerinin düşük olduğu, devletin geleceği bakımından dikkate alınması gereken bir gerçektir. Bunda etkili olan en önemli husus ise otuz yıllık çatışmanın etnik gruplar arasındaki ayrılığı iyice derinleştirmesidir. Uluslararası kuvvetlerin çekilmesinden sonra Taliban’ın Karzai hükümeti ve Kuzey İttifakı’nı oluşturan gruplara karşı savaş açması ihtimalinde tarafların birbirine üstünlük kuramayıp bir dengeye ulaşılması, Tacik, Hazara, Özbek ve Türkmenlerin güney kısmına Taliban’ın hakim olduğu bir Afganistan’dan ayrılma girişiminde bulunarak bölgenin siyasi coğrafyasında bir değişikliğe sebep olmalarını beraberinde getirebilir. Böyle bir durumda Afganistan’ın bölgesel ve uluslararası güvenlik açısından bir kara delik haline gelmesi süreci başlayacaktır. Bunun uzun dönemde etkilerinin uluslararası ilişkilerde sistemik değişikliklere varabilmesi de mümkündür. Afganistan’ın konumundan ötürü mevcut istikrarsızlığın dört bir yana yayılabilmesi uluslararası sistemdeki önemli aktörlerin tepkisiz kalamayacağı bir ortamı beraberinde getirecektir.

* Toplam 222 sayfa olan bu raporun tam metni, ekte 5 dosyaya bölünmüş olarak yer almaktadır.

شمالى قفقاس نینگ مشهور مجاهدى امام شامل نینگ تورونى الاستاذ المحترم سعيد شامل بيگ افندينى قلميله تقدمه

توركستان طوپراق لرينڭ فوق العاده بركتى، تورك تاريخينه يايديغى تأثير قدر اسلام تأريخينده ده تدقيقه شايان درين ايزلر براقدى، هركسدن اوكچه بيگير دينلن حيوانى كندينه رام ايدن، سوتندن، ايتندن فايده لنديغى گبى اوستنه بينه رك آسيا اولكه سنڭ قوزه ينى آورپا نڭ دوغوسنى باشدن باشه سوردره ن عامل لردن برى شبهه يوق كه توركستانڭ چوق ويرملى طوپراغى اولمشدر.

اگر تورك اقوامى حاكم اولدوق لرى ديگر واسع اولكه لرده، تجارى مبادله لر ايچون تأسيس ايتديك لرى مركزلرده توركستانده ياپديقلرى گبى طوپراغه باغلانب كوكلنمسينى بيلسه لردى، نفوسى اعتباريله بوگونكى ساييلرى چينليلردن چوق دها قالابالق، حيات باقمندن نفوذ منطقه لرى اسلاولره نظراً پك چوق دها گينش اولاجقدى.

گيرك آسياده گيركسه آورپاده جنگاور توركلرڭ حاكميتى اوزون عصرلر دوام ايتدى.

وقتاكه بارود كشف اولندى، بالخاصه باطى ده بر پاطلايجى ماده يه دايانان بر حرب صنايعى قورولدى، بو يڭى بولوشلر ايسكى صاواش تعبيه لرينى آلت اوست ايتدى.

يرده سپرله نن پياده لرڭ قورشون ياغمورنه هدف اولمق آتلى آقينجيلر ايچون آغير گلدى. چيكيلمه مجبوريتى بو صورتله باشلاندى.

اگر بو تورانى وارلقلر باطيده حاكم اولدوقلرى دينيه ستر، دينيير، دون وايدل حوضه لرينده آتلردن اينوب طوپراغه صيمصيقى باغلانه بيلسه ايدى لر، نه جرمن لرڭ قارپات عمليه سى، نه ده اسلاولرڭ اورالره قدر ياپديقلرى ياييلمه حمله سى تحقق ايده بيليردى. تورك عنصرڭ توركستان طوپراق لرنده جفالى ده اولسه ثباتى بزلر ايچون بو باقمدن تحليل وتدقيقه شايان بر واقعه در.

وقتيله باطى ليلرڭ يارديميله ايوان لرڭ ياپديقلرى قورقونج استيلا عمليه سينى اللى يل لق قيزيل حاكميت دورنده ماركسسيت قيزيل روس لر عيناً تطبيق ايتمكدن چكينمدى لر. سيبيريا وقازاغستان فاجعه لرى بونڭ مشخص برر دليل لريدر. بوڭا راغماً وحشى روس لق حالا تورانى عنصرلرى ازمك وقانلرينى هدر ايتمكدن وازگيچميور، نته كيم، سرمايه دارلرله آڭلاشمق صورتيله دوغو سيبيريا وياقوتستان ده يڭى صنايع مركزلرى قورمق هوسنده درلر.

اوزاق دوغوده كى تورانى اقوامڭ فلاكتيله نتيجه لنه جك اولان بو عمليه ايله روس لق استيلا پلاننڭ اڭ صوڭ مرحله سينى تحقيق ايتدرمش اولاجقدر. بوڭا راغماً خاموش تورك دنياسندن هيچ بر اعتراض يوكسلمه مكده در.

اسلام فتوحات تأريخى تدقيق ايدلديگى زمان، عرب مجاهدلرينڭ ايرانى استيلا ايدوب خراسانه گلديكلرينده، هم حدود تورك وارلق لرينى تحريكه وسيله ويرممك ايچون بر چوق تسهيلاته گيتديكلرى گورولدى فقط خرسان ده كى تورك لرڭ اسلاميتى خواهشله بنمسه مه لرى زمانله امويه رجالى نڭ مطامعنى تحريكه وسيله اولدى، بونڭ نتيجه سى زنگين توركستان اراضى سينڭ استيلاسى فكرى اورته يه چيقدى.

نوقت چينليلرله توركلر آراسنده عنعنوى صواش يڭى دن علو لندى، بو فرصتى قاچرمامق ايچون قتيبه بن مسلم ڭ امرينه يوزبيڭ كشيلك بر قوت ديريله رك خرسانه گوندريلدى، بو قورناز قوماندان درحال خرسان توركلرينى سفربر ايتدى، اون لرى اردوسنه اوڭجو ياپارق جيحون نهرينى گچدى، بو صورتله توركستانڭ درين لكلرينه دالدى پلانى توركستانڭ مركزى شهرلرينى اله گچرمكدى، چوق خشين اجرااته باش وره رق بونى تحقق ايتديرمگه موفق اولدى.

اوزمان بو تدهيش توركستان خلقنه چوق آغير گلدى، اگر عمر بن عبد العزيز خلافت مقامنه گچوب اسلامى عدالتى بوتون ايجاباتيله تطبيق ايتمسه يدى اموى هيگه مونيه سى اسلام تأريخنده دها فجيع صوڭوجلره منجر اوله بيليردى، واقعا بو بويوك انسانڭ اداره دورى قيصه سوردى، فقط بو قيصه سوره توركستان ده روحى باقمدن درين بر انقلابه قاپو آچدى، بو سايه ده توركستان باشدن باشه تام معناسيله مسلمان بر اولكه حالنه گلدى.

اسكيدن نيل وادى سى عربستانڭ زخيره انبارى صايليردى، توركستانڭ فتحندن صوڭره وريم باقمندن مصر ديارى ايكنجى صفه دوشدى، طوپوغرافيك باقمدن عراق اراضى سينڭ توركستانه بڭزه مسى، خليفه المهدى نڭ عقللى وزيرى ابو عبيده اللهڭ وقتنى جلب ايتمش اوله جق كه توركستان دن تجربه لى اكينجيلر گيتره رك عراقه اسكان ايتديردى، دجله وفرات دن قناللر آچديردى، نهايت عباسيلر دورنده ياپيلان بو همت لر عراقى اوچونجى زخيره انبارى درومنه گيتردى.

عباسى لر دورنده توركستانڭ عظمتى يتشديرديگى رجالڭ قدسال دينى اساسلرڭ توثيقينده تجلى ايتدى، دينى اينانجلرينى گليشديرمك ايچون اسلام اولكه لرينڭ اڭ هجراكوشه لرينه قدر گيده رك، قرآن كريمڭ اسرائيلياتدن عارى تفسيرينى ياپانلر، احاديث نبويه نڭ صحيحينى موضوعندن ايرانلر وعقيده وى قونولرده اڭ مغلق مسئله لره چوزوم يولو بولنانلر هپ توركستانڭ يتشديرديگى بو اصيل شخصيت لردر، بوگون دخى اسلامى اثرلرڭ تدقيقى ياپلديغى زمان اڭ بويوك آنا مؤلفاتڭ توركستانلى علمانڭ قلمندن چيقديغى گورولور.

بو مناسبتله شونى ده بليرتمك گيرك كه، بو بيلگينلرڭ علمى احاطه سى يالڭز دينى موضوعاته انحصار ايتميوردى، او دورك، رياضيات، فلكيات، فيزيك، طب، فلسفه گبى بر چوق موضوعاتنه ده شامل اولدى، نته كيم براقديقلرى بوكر انبها علمى ميراث دن بالآخره دوغو قدر باطى ده استفاده ايتمه احتياجينى دويدى، بو ايشڭ اڭ غريب طرفى بو بيلگينلرڭ كنيه لرى تورك اوغلى تورك اولدوقلرينى توثيق ايتديگى حالده، شمدى يتيشه ن عرب منوّرلرى، هرنه دنسه بونلرى فارسى گوسترمكدن ذوق دويمقده درلر.

شونى كيمسه انكار ايده كزكه، عباسى خليفه لرنڭ انحطاط دورنده توركستان دن قوپوپ گلن سلچوقليلر دورمه حاكم اولماسيديلر تشيعه قايان طوائف ملوكڭ كيفى طوتوملرى نتيجه سى اسلاميتڭ حقيقى چهره سى تشوشه اوغريه جقدى، نهايت باطيليلرڭ خاچليلرله باشلايان تعرضلرينه قارشى اولا سلچوقيلر، اونلرى تعقيباً مملوكلر دها صوڭره ده عثمانليلر گوكسلرينى گيروب توقوز عصر مقاومتده بولنمه سيديلر يقين دوغونڭ اتنيك درومى بوگون بامباشقه بر منظره عرض ايده بيليردى.

بوگون آرتق تأريخه مال اولان بو شانلى غزالرڭ اڭ حزين طرفى بو تورك قهرمان لر وطن لريندن بيڭ لرچه فرسخ اوزاقده، آق دڭز، قيزيل دڭز، هند دڭزى قييلرنده دينى وجيبه لرى اوغرنده مجاهده ده بولنوركن، توركستان ده داخل بوتون تورك يورد لرى، چين وروس گبى امانسز ايكى خصم طرفندن قانلى وفجيع بر شكلده استيلايه اوغرامه سيدر.

بو وسيله ايله شونى ده اعتراف ايتمه ليز كه، تورك دنياسنڭ جومردليگه يتيشديرديگى بو بيلگينلرآراسنده تواضع اثرمى ندور بيلمم ملّى تأريخ لرندن وارلقلرى تهديد ايدن تهلكه لردن وبالخاصه باشلرينه چوكن فلاكت لردن بحث ايدنلرى يوق دينه جك درجه ده آز چقمشدر، فارس وعرب مؤرخ لرى ده آنجق كنديلرينى علاقه دار ايدن خصوصاتله اكتفا ايتديكلريندن، ايستراليسته مز ماضيمزنى چين منابعندن، حالمزى روس مؤلفاتندن اوگرنمه مجبوريتنده قاليورز، اورده باطى لى معقبلرڭ نقل ايتديكلرى معلومات لر چرچوسنده قالمقده در، خصملر ارتكاب ايتديكلرى جنايتلرڭ وتطبيقنى روا گوردوكلرى فجايعڭ دهشت نى تشهير ايتميه جكلرينه گوره توركلر باشلريندن گچن مصيبت لردن عادتابى خبردرلر، بوندنطولايى تورك گنجلكى گنيش وطنى مفكوره دن محروم قالمقده، هله مقدّس صاييلان انتقام دويغوسندن بى شعور ياشامقده در.

بوندنطولايى صاين استاد موسى تركستانى حضرتلرينڭ وقتيله روس لرڭ مظالمنه معروض قالان توركستان لى لرڭ احوال پرملال لرينى تفصيلاتيله بيان ايتدگى گبى، قيزيل روس انقلابى صره سنده توركستانڭ غربنده وشرقنده گوردوكلرينى ويا محلنده بالفعل ياشاديقلرينى عيناً تثبيت ايدوب ياينلامالرينى تقدير وتبجيل ايله قارشيلامقده يم، خاصةً فرغانه مجاهدلرينڭ، دينى وملّى وظيفه لرينڭ ايفاسنده اويناديقلرى رول لرى، شايان ذكر فعاليات لرى لايقيله تصوير وافاده ايدن آنايورتده ياپيلان، قيامڭ قيصه بر تأريخچه سينى اولدوغو گبى گوسترن ،، تركستان فاجعه سى،، اسملى بو كتابى گنج لره توصيه ايدر وگيلاجك نسل لره بالوكاله فايده لى بر ارمغان اولماسنى ديلرم.

آيريجه صاين استاده ياپديقلرى بو تأريخى همتدن طولايى تشكرى كنديمه وظيفه صايارم.

سعيد شامل